Categorieën
Actueel archief bijeenkomsten

De moderne mens van Charles Taylor

De Vereniging Respondeo was van plan de studiedag in het voorjaar 2020 in het teken te zetten van de Moderne Mens. Vanwege de Corona-maatregelen is deze bijeenkomst niet doorgegaan. Hieronder toch de aanzet om dit onderwerp op je in te laten werken.

De moderne mens leeft in fragmenten, hoort nergens bij
(of overal een beetje),
is agnostisch, atheïstisch, of areligieus, maar
is ook post-seculier,
gaat op pelgrimage, of naar de Mattheus-passion

In zijn boek a secular age ziet Taylor onze Westerse, seculiere samenleving toch als voortzetting van de tijd daarvoor. Dat zou je een mooi Rosenstock-inzicht kunnen noemen. Maar Rosenstock trekt het ook breder: wij zijn deel van een onpersoonlijke moderne maatschappelijke machine en voelen daarom geen persoonlijke verantwoordelijkheid. Wij zeggen steeds minder vaak ‘ik’, maar als we een mening hebben doen we mee met een heersende trend. Kan er zo nog een voortgaande heilsgeschiedenis zijn? En wat is dan de rol van de kerk?

We lezen fragmenten van Taylor, Rosenstock-Huessy en Bas Leenman:

  • Charles Taylor, Een Seculiere Tijd, 674-702.
  • Eugen Rosenstock-Huessy, Het Christelijk levensgeheim, 32-43: over voorstad en fabriek.
  • Bas Leenman, Als God Stukloopt, 154-164: het kleine formaat van de moderne mens.

Categorieën
Actueel

Anno Domini 2020

aarde zonder centrum

Klimaatoplossingen vanuit een onverwachte hoek

Iedereen die vanuit het punt waar we nu staan probeert vooruit te blikken, loopt op tegen de kwestie van het klimaat. Hebben juist wereldwijd zo ongeveer alle nationale staten de westerse erfenis van techniek en welvaart overgenomen (of daar net mee bezig), moeten zij met de westerse wereld deze erfenis overwinnen en opnieuw door de bocht. Dat is een enorme verandering. En …

… wie verandering zegt, zegt Rosenstock-Huessy …

van wie het adagium luidt “Respondeo, etsi mutabor”: Ik antwoord ondanks dat ik daardoor een verandering onderga.

Telkens opnieuw moet er een antwoord komen op een nieuwe imperatief, die zich vanuit de toekomst opdringt, inderdaad, in de gebiedende wijs. We moeten of we willen of niet. Welke religieuze traditie had ook weer de toekomst in het centrum staan? Dat was de stem van Israël, het Jodendom. Hetgeen betekent, dat alleen diegene de stem van Israël serieus neemt, die antwoordt op de uitdaging van het klimaat. De ware God daagt ons altijd uit vanuit een onverwachte hoek.

Nog een Rosenstock inzicht is hier relevant: wij zijn vergroeid met de natuur die wij beheersen. Wij gebruiken de producten van de natuur maar worden daardoor zelf natuurproducten, die zich aanpassen aan het mechanische ritme van de productie, ter wille van overvloedige consumptie: welvaart. Met andere woorden:

Het dagelijkse ritme van productie en consumptie (plus nieuws en evenementen) beheerst ons innerlijke leven. Rosenstock-Huessy noemt dat proletarisering, want het hogere doel ontbreekt eraan.

Zijn voorstel voor een oplossing: wij moeten groter worden dan wie wij zijn. Dat geschiedt aan ons als wij niet alleen met de stroom mee gaan, maar waar het nodig is ook tegen de stroom ingaan en staan voor het in ernst gesproken woord. Het geschiedt ook als wij onze plaats innemen in de keten van het heil door de verworvenheden van heel het menselijk geslacht door de geschiedenis heen in ere te houden en te belichamen. Dat gaat natuurlijk nog wel wat verder dan een Boeddhakop kopen en in de tuin zetten. Wie luistert naar de stemmen van het voorgeslacht, daar waar mensen telkens een gewaagde stap gezet hebben, breidt het eigen handelingsrepertoire uit. En wie geestelijk meer heeft kan materieel met minder toe.

Categorieën
Actueel

Het Amerika van Trump in historisch perspectief

foto centrum Chicago

Recent was in het nieuws dat Trump wel graag Groenland wil kopen van Denemarken. Kopen… Dat is het waarschijnlijk niet laatste uitvloeisel van de ‘Amerika first’ politiek van deze Republikeinse president. Het lijkt lachwekkend, maar wie naar de geschiedenis van Amerika kijkt ziet meer van dat soort aankopen. Bekend is de Louisiana Purchase van 1803 toen Amerika het land ten westen van de Mississippi kocht van Frankrijk. Later is ook nog Alaska gekocht van Rusland, in 1867. Dus waarom niet ook Groenland? Die paar mensen die op dat ijs wonen…

Een eerdere versie van dit artikel is verschenen in: In de Waagschaal (49, nov 2019)

Toch is er een groot verschil in betekenis. Bij de Louisiana Purchase was Amerika nog in opbouw, nog lang geen wereldmacht. De aankoop van Alaska was meer om Rusland te ontlasten. Amerika had er ook zonder gekund. Het idee om ook Groenland te kopen, daarentegen, past in de tegenwoordige politiek die gericht is op grondstoffen, banen, en het handhaven van de levenstandaard van de kiezers. Dat is de manier tegenwoordig voor bijna elke politieke leider om in het zadel te blijven. Imperialisme? Bij imperialisme denken we aan de wil om te overheersen. Het is een scheldwoord geworden. Maar Rosenstock-Huessy meent dat we beter kunnen denken aan een ander verschijnsel, namelijk Empire Building. Oftewel een Rijkscultuur opbouwen zoals ook in het Egypte van de farao’s geschiedde evenals in andere Rijken zoals dat van de Assyriërs, de Babyloniërs, de Perzen, China, Rome. Kenmerk van die Rijken is het afbakenen van het gebied en het onderwerpen van de andere Rijken en Stammen aan de behoefte om de eigen bevolking te voeden en tevreden te houden. Imperialistisch dus, maar voorop stond altijd de interne vrede. Nu herleven dit soort Rijksculturen in het Amerika van Trump, maar niet alleen daar. De prioriteiten van het huidige China, Rusland, Brazilië, of de Europese Unie zijn niet heel verschillend. Het gaat om een wereldwijde ontwikkeling. Opvallend is het wel dat de 20e eeuw juist een einde heeft gemaakt aan alle keizerrijken die er tot dan toe nog waren: van Ethiopië tot Japan, van Duitsland tot China. En keert dat nu weer terug?

De Rijkscultuur moet terugkeren!

Maar het moet, zoals alles wat terugkeert, gezuiverd terugkeren.

Aan de geschiedenis van Amerika laat Rosenstock-Huessy in zijn lessen uit 1954 (onder de titel Universal History te vinden op de Amerikaanse website https://www.erhfund.org/) zien dat ook Amerika vanaf het tijdperk van de kerk terug leeft naar het tijdperk van Israël, van Griekenland en dat in de 21e eeuw (maar dat begon reeds in de 20e eeuw) Egypte aan de beurt is. De presidenten van Amerika van voor de Eerste Wereldoorlog zouden zich nooit bekommerd hebben om de broodvraag en om de economie. Daar ging de politiek niet over.

De geschiedenis van Amerika begint met de puriteinse gemeenten die zich juist willen onttrekken aan het Europese imperialisme. Zij wilden een zuiver leven leiden als christelijke gemeenten die alles met elkaar delen. Dat is een terugkeer van de kerk van de eerste eeuw na Christus. Maar voor deze gemeenten was ook het volk Israël het ideaal: een leven van gerechtigheid als volk dat geen overheid boven zich (nodig) heeft, maar waarin God de leiding heeft, de God van het verbond met het volk dat hem volgt. Dat ideaal is Amerika blijven begeleiden min of meer tot aan de burgeroorlog in de 19e eeuw. Daarna, maar ook al daarnaast was er een ander ideaal, waarvan de architectuur van het Capitool en zoveel andere regeringsgebouwen getuigt: de Griekse democratie te doen herleven. Net als de Grieken voerden de Amerikanen handel over heel de wereld, maar net als bij de Grieken hield de politiek zich daarvan afzijdig. De politici van de Griekse stadstaten gingen over oorlog en vrede en over de rechten van slaven en lijfeigenen, maar niet over de broodvraag.

Met vier fasen in zijn geschiedenis heeft Amerika vooruit geleefd de toekomst in door tegelijkertijd de blik te richten op een steeds dieper verleden als inspiratiebron.

Europa heeft iets soortgelijks gedaan. Drie fasen hebben we al genoemd: de christelijke gemeente, het oudtestamentische volk, de Griekse democratie. Wie nog verder terug gaat komt uit bij de tijd van de Rijken en Stammen. In een rijkscultuur staat het voeden van de massa’s centraal. In een stamcultuur staat de beleving van de eigen identiteit centraal. Wij maken een terugkeer mee van die beide grootheden.

Is die vierde fase onvermijdelijk? Ja volgens Rosenstock-Huessy wel – alle verworvenheden van het verleden keren terug.

Maar opstanding is niet hetzelfde als reïncarnatie. Wat terugkeert is niet een kopie.

Dat moet juist vermeden worden. Eigenlijk is de wereldeconomie al één geworden. Het ideaal dat het Egyptische rijk oorspronkelijk dacht te kunnen realiseren was precies dat: de hele wereld omvatten en in een gebied te verenigen. Zij konden ook niet weten hoe groot de wereld was en een 1500 km lange Nijl was al heel wat. En om niet aan uitbuiting en onderdrukking te doen moeten de huidige wereldleiders (geen godenzonen!) hun imperia beschouwen als deel van die nu wereldomvattende eenheid. Slechts als een aandeel. Voorgaande Rijksculturen streefden ernaar wereldomvattend te worden. Nu moeten ze. Maar zonder dat een enkele politieke macht zich daarvan het middelpunt kan maken. Dat gaat niet meer. Ook Trump kan zijn ultieme troefkaart, de bom, niet gooien en hij weet dat. De anderen ook.

Wereldleiders die zichzelf toch het middelpunt willen maken komen in de verleiding de eigen identiteit te vereeuwigen, de eigen stam te cultiveren. Stammen kunnen niet zonder vijandbeelden. En omdat het inmiddels onmogelijk is dat er nog stammen buiten de muren van het rijk leven (dat kon nog bij de Romeinen en bij China) richten verschillende groepen in de ene wereldomvattende samenleving zich tegen elkaar.

Terrorisme heet dat. Of iets onschuldiger discriminatie en nationalisme.

Ooit heeft de christelijke gemeente instaan-voor-elkaar (plaatsbekleding) in plaats van eigen identiteit gesteld en stamhoofden en godenzonen afgeschaft door de gekruisigde Christus in het centrum te zetten, die voor-de-ander leefde/stierf. Door te sterven voor de ander of daartoe bereid te zijn werd een deur geopend naar onderlinge zorg en samenwerking tussen volken en stammen en rijken en gewone mensen, een deur die tot dan toe gesloten bleef. Vanuit dat feit heeft het herleven van al die andere fasen ook zijn zin. Ze moeten herleven, maar gedecentreerd om zo te zeggen. Ze hebben hun centrum niet meer in zichzelf. Het Rijk is wereldomvattend geworden, maar wordt niet meer bestuurd vanuit een centrum. Althans, dat moet voorkomen worden. En stammen, dat wil zeggen in zich gesloten groepen van grote saamhorigheid – ook die moeten terugkeren. Maar zoals het Rijk niet alle ruimte mag innemen, zo mag de Stam niet meer alle tijd opeisen. Dat wil zeggen: hechte wij-groepen kunnen zich alleen maar een tijdelijk bestaan veroorloven. Hun groepidentiteit mag er zijn, maar alleen tijdelijk, alleen als bijdrage aan het geheel.

Dat moet zo, want anders wordt de plaatsbekleding van de een voor-de-ander ongedaan gemaakt. Dan zou de deur naar de A/ander die door Christus geopend is weer gesloten worden. Dan leven we wereldwijd opnieuw in compartimenten. Dat zou het einde betekenen van het christelijke tijdperk.

Maar juist het christelijke tijdperk heeft zoveel deuren tussen mensen onderling geopend dat een terugkeer naar het voor-christelijke tijdperk van gesloten compartimenten niet meer mogelijk is. De techniek, vrucht van het christelijk tijdperk, maakt dat wij in een wereldwijde ruimte leven, als buren van elkaar. Zouden we erin slagen terug te gaan naar voorchristelijke tijden, dan zou het geweld dat wij elkaar aandoen en kunnen aandoen vele malen groter zijn dan het destijds ooit was.

Het einde van het christelijke tijdperk kan daarom alleen maar de vorm aannemen van wederzijdse vernietiging. Dus, we moeten wel verder. Of we willen of niet. We kunnen niet terug.

Categorieën
archief bijeenkomsten

Over westerse waarden in radicale tijden

Uitingen van radicalisering brengen morele verlegenheid aan het licht.

zaterdag 21 september 2019 in de Dominicuskerk in Amsterdam: Studiedag door De Girardkring en de vereniging Respondeo.

In onze turbulente tijd lijken veel vanzelfsprekende uitgangspunten van de democratische rechtsorde onder druk te staan. We zien opkomend nationalisme en groeiend verzet tegen migratie en tegen de elite, terwijl de islam een steeds grotere rol inneemt in het publieke domein. Hans Boutellier publiceerde onlangs een herziene versie van zijn boek Het Seculiere Experiment. Hierin analyseert hij de consequenties van de seculiere conditie. Na de ontzuiling ontwikkelde zich een door en door pragmatische samenleving, maar deze lijkt geen antwoord te kunnen bieden op de zorgen van mensen. Hij ziet zowel morele verlegenheid als toenemende radicalisering van verschillende zijden. Boutellier maakt in zijn inleiding de balans op van de seculiere conditie en gaat graag met u in gesprek over perspectieven voor de toekomst.

De bijeenkomst is een initiatief van twee werkgezelschappen, die respectievelijk het werk van René Girard en Rosenstock-Huessy onder de aandacht brengen. René Girard heeft gepubliceerd over het zondebokmechanisme. Rosenstock-Huessy heeft gepubliceerd over de noodzaak om de saamhorigheid van oude stammen te doen herleven maar niet hun onderlinge gewelddadigheid.

Programma:
10.00 Inloop
10.30 Opening en lezing Hans Boutellier
11.45 discussie
12.30 lunch
13.30 Daan Savert geeft een reactie vanuit Girardkring met aansluitend discussie
14.30 pauze
14.45 Jan Kroesen geeft een reactie vanuit Respondeo met aansluitend discussie
15.45 afsluiting, borrel

Categorieën
Actueel Uncategorized

Een zintuig voor de toekomst

Lesstof voor de eerste week van mei voor bovenbouw Havo-VWO

Respondeo biedt gastlessen aan en korting bij meerdere exemplaren van het boek Als Hitler valt ?

Het boekje ‘Als Hitler valt’ gaat over het verzet tegen Hitler in Duitsland zelf. Een groep vooraanstaande mensen, waaronder Helmuth James von Moltke, werkt jarenlang in het geheim aan het plan hoe Duitsland, als Hitler heeft verloren, opnieuw ingericht kan worden, als een vredelievende rechtstaat, partner in een na-oorlogs verenigd Europa. Na de mislukte aanslag op Hitler op 20 juli 1944 worden duizenden mensen opgepakt onder wie een aantal leden van wat de Kreisauer Kreis werd genoemd. Een van hen was Von Moltke. In januari 1945 wordt hij ter dood gebracht. In zijn afscheidsbrief aan zijn zonen schrijft hij:

‘Ik heb mijn hele leven lang, al op school, gestreden tegen een geest van bekrompenheid en macht, van de zelfverheffing, de intolerantie en van de absolute meedogenloze drijverij, die de Duitsers met zich meedragen en die zijn uitdrukking heeft gevonden in de nationaal-socialistische staat. Ik heb me er ook voor ingezet dat deze geest met zijn vreselijke consequenties zoals het buitensporige nationalisme, rassenvervolging, ongeloof en materialisme zou worden overwonnen. Wat dat betreft hebben de nationaalsocialisten, van hun standpunt uit, gelijk dat ze mij ombrengen.’

Helmuth James Von Moltke, afscheidsbrief aan zijn zonen, winter 1944/1945

De groep werd door de voorzitter van het Volksgerechthof vernoemd naar het landgoed van de Von Moltkes in Kreisau, nu Krzyzowa in Polen, waar de voornaamste bijeenkomsten plaats vonden. Enkele overlevenden kregen na 1945 belangrijke overheidsfuncties in de Bondsrepubliek Duitsland, maar het duurde tot het midden van de 80er jaren voordat het belang van deze groep breed erkend werd.

Het Krzyzowa van vandaag is een internationale ontmoetingsplaats waar men zich bezig houdt met het bewerkstelligen van Europese toenadering en begrip. Het hele jaar door is er een uiteenlopend aanbod van workshops/trainingen, bezinningsweken, colleges, conferenties en tentoonstellingen, waaraan mensen – van alle leeftijden – met uiteenlopende sociale, nationale en etnische achtergronden deelnemen. Daarbij wordt gestreefd naar een Europese democratische samenleving met een oriëntering op de universele rechten van de mens, onder andere door de geschiedenis van verzet en de oppositie in de 20e eeuw en tot nu toe te bespreken, als gemeenschappelijke oriëntatie op internationale vrede.

De vereniging Respondeo heeft via haar (oud-)leden een veeljarige band met het vormingswerk in Krzyzowa. Niet alleen omdat Freya, de weduwe van Von Moltke later in de V.S. samenleefde met Eugen Rosenstock-Huessy, maar vooral omdat we eensgezind zijn in de hoop dat er steeds weer mensen opstaan die zich verzetten tegen onrecht en zich inzetten voor een eerlijke wereldwijde samenleving, waarin alle mensen de kans hebben zich te ontwikkelen en een zelfstandig bestaan op te bouwen.

De zin van het geschiedenisonderwijs en van maatschappijleer ligt in de oriëntatie op het verleden, de huidige samenleving en de toekomst, om te ontdekken dat de inspanningen om tot vrede en samenwerking te komen noodzakelijk is en van alle tijden. Laat het jonge mensen inspireren, zodat ze het werk kunnen voortzetten, want het goede komt nooit vanzelf.